Tym razem rozmowa odbywa się w kuchni. Monika Rachtan i gastroenterolog dr Roland Kadaj-Lipka przygotowują zdrowe potrawy na grilla i przy okazji rozmawiają o tym, jak nie zepsuć sobie żołądka latem, co spakować do apteczki na wakacje, czym są wzdęcia i SIBO oraz jak naprawdę przygotować się do badań „na czczo”.
Gastroenterolog czy chirurg?
Gastroenterolog zajmuje się całym przewodem pokarmowym – od przełyku, przez żołądek i jelita, po wątrobę i trzustkę. Do chirurga trafiamy w ostrych stanach, które wymagają operacji, np. przy zapaleniu wyrostka czy pęcherzyka żółciowego. Z przewlekłymi dolegliwościami – bólami brzucha, wzdęciami, zgagą – idziemy do gastroenterologa.
Grill może być zdrowy – pod kilkoma warunkami
Dr Kadaj-Lipka obala mit, że grillowanie zawsze szkodzi. To dobra metoda przygotowania jedzenia, jeśli:
- wybierasz chude produkty – ryby, drób i przede wszystkim warzywa (szparagi, paprykę, cukinię, bakłażan, pieczarki). Tłuste kiełbasy i karkówkę lepiej ograniczyć,
- nie przypalasz jedzenia – zwęglona kiełbasa nie jest „zdrowa, bo z węglem”. Łatwiej o to na grillu gazowym lub elektrycznym. Na węglowym najlepiej piec nad rozżarzonymi węglami, nie bezpośrednio w ogniu,
- nie przejadasz się – to najczęstsza przyczyna kłopotów. Lepiej zjeść mniej i nie za późno,
- ograniczasz alkohol.
Grillowane warzywa tracą mniej wartości odżywczych niż gotowane. Grillowanie jest też zdrowsze od smażenia.
Przesadziłeś? Daj układowi pokarmowemu odpocząć i pij wodę. Doraźnie mogą pomóc leki bez recepty. Jeśli silne dolegliwości nie mijają po kilku godzinach, skontaktuj się z lekarzem.
Uwaga: kamica żółciowa i trzustka
Po majówkach i długich weekendach do gastroenterologów trafia więcej pacjentów. Bardzo tłuste jedzenie może u osób z kamieniami w pęcherzyku żółciowym sprawić, że kamyczek przesunie się do dróg żółciowych. Skutkiem może być ostre zapalenie pęcherzyka lub dróg żółciowych, a nawet ostre zapalenie trzustki – zwłaszcza gdy dochodzi alkohol.
Lekarz zaznacza, że zapalenie trzustki nie dotyczy tylko osób nadużywających alkoholu. U niektórych pojawia się nawet po jednym piwie czy kieliszku wina. Jednocześnie uspokaja: „choroba trzustki” to nie zawsze wyrok. Chorób trzustki jest wiele, a część wymaga tylko obserwacji.
Dieta „lekkostrawna”, czyli jaka?
Wszyscy o niej słyszeli, ale – jak mówi gość – „nikt jej nie widział”. Za wzór zdrowego jedzenia uznaje się dziś dietę śródziemnomorską:
- 4–5 mniejszych posiłków dziennie zamiast jednego dużego,
- dużo warzyw i owoców,
- mięso i wędliny – ale nie codziennie, a czerwonego mięsa mniej.
Apteczka na wakacje
Zawartość apteczki zależy od tego, dokąd jedziesz. Inaczej pakujemy się na wyjazd do miasta z apteką za rogiem, a inaczej w odległe miejsce. Podstawa to:
- leki przeciwgorączkowe, przeciwbólowe i przeciwzapalne bez recepty,
- środki opatrunkowe,
- elektrolity do rozpuszczania w wodzie,
- leki, które przyjmujesz na stałe – najlepiej w bagażu podręcznym, bo bagaż rejestrowany może zaginąć.
Jeśli chorujesz przewlekle, poproś lekarza o zaświadczenie (najlepiej po angielsku), jakie leki przyjmujesz i po co. Ułatwi to przewóz leków przez granicę i ich ewentualny zakup za granicą. Weź też najważniejszą dokumentację medyczną. Z pytaniami o leki „na wszelki wypadek” (np. na alergię czy biegunkę) warto pójść do lekarza rodzinnego. Według gościa to kluczowy lekarz w całej opiece zdrowotnej.
Ubezpieczenie: EKUZ to nie wszystko
- EKUZ (Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego) daje dostęp do publicznej opieki zdrowotnej w krajach UE na takich zasadach jak mieszkańcy. Można ją zamówić przez internet – lekarzowi zajęło to kwadrans.
- Dodatkowe ubezpieczenie przydaje się tam, gdzie publiczna opieka jest słaba, a dobrze działa prywatna (np. na wyspach i w kurortach). Sprawdź, czy obejmuje opiekę prywatną.
- Zwróć uwagę na transport medyczny do Polski. Wystarczy skręcona noga, której nie da się zgiąć, żeby nie móc wsiąść do zwykłego samolotu. Taki transport bardzo dużo kosztuje, a jego objęcie ubezpieczeniem zwykle niewiele podnosi składkę.
Biegunka podróżnych
„Klątwa faraona” to najczęściej reakcja organizmu na nieznane bakterie w wodzie lub jedzeniu. Najgroźniejsze jest odwodnienie, dlatego:
- miej przy sobie zapas wody i elektrolity,
- nie sięgaj od razu po leki „zatrzymujące” biegunkę. Jeśli przyczyną jest groźna bakteria, biegunka pomaga się jej pozbyć. Takie leki zostaw na sytuacje, gdy musisz dojechać do lekarza albo wsiąść do samolotu.
Zwykle najgorsze objawy mijają w ciągu kilku godzin lub doby.
Wzdęcia – nie musisz z nimi żyć latami
Wzdęcia, gazy, bóle brzucha i zmiany w rytmie wypróżnień to najczęstsze powody wizyt u gastroenterologa. Pacjenci opowiadają: „rano mam płaski brzuch, a wieczorem wyglądam jak w ciąży”. Często latami próbują kolejnych diet, a przyczyną bywają zaburzenia mikrobioty jelitowej, np. SIBO, czyli przerost bakterii w jelicie cienkim.
SIBO rozpoznaje się m.in. wodorowym testem oddechowym. Trwa ok. 3 godzin: pacjent na czczo wypija roztwór cukru, a potem co jakiś czas dmucha w urządzenie. Przed badaniem nie należy przyjmować probiotyków ani antybiotyków. Badania najlepiej robić ze skierowania i pod opieką lekarza.
Gluten: najpierw badania, potem dieta
„Mam Hashimoto, więc muszę odstawić gluten” – to częsty mit. Glutenu nie eliminuje się na własną rękę. Jeśli podejrzewasz celiakię, zacznij od kilku prostych badań krwi, a nie od gastroskopii. Kto wcześniej odstawił gluten, temu trudno postawić diagnozę. Czasem trzeba wtedy znów jeść gluten przez jakiś czas, a pacjenci często się na to nie godzą.
Dr Kadaj-Lipka ostrożnie podchodzi do diet eliminacyjnych. Jeśli wynikają z przekonań – w porządku. Ale stosowane „na dolegliwości” bez diagnozy często nie pomagają, za to sprawiają, że ktoś je coraz mniej i coraz uboższe posiłki.
Co znaczy „na czczo”?
- Na czczo = bez jedzenia i bez picia przez kilka godzin. Także bez kawy przed gastroskopią!
- Przed pobraniem krwi można wypić szklankę lub dwie wody niegazowanej.
- Przed kolonoskopią obowiązują osobne zasady – wodę zwykle można pić.
- Leki na nadciśnienie zazwyczaj trzeba rano przyjąć. Bardzo wysokie ciśnienie może uniemożliwić badanie. Leki na cukrzycę bywają odstawiane. W razie wątpliwości zapytaj lekarza lub osobę, która zapisuje na badanie, i poproś o pisemną instrukcję przygotowania.
Jelita i psychika
Choroby jelit i zaburzenia lękowe czy depresyjne często idą w parze i wzajemnie się nakręcają. Gdy gastroenterolog proponuje konsultację psychiatryczną, nie znaczy to, że uważa chorobę za „wymyśloną”. Chodzi o przerwanie błędnego koła.
Pacjenci z nieswoistymi zapaleniami jelit często muszą nagle szukać toalety – stąd aplikacje z mapami publicznych toalet. Warto o tym wiedzieć i okazać im zrozumienie. Nawet stomia nie jest wyrokiem: wiele osób żyje z nią normalnie, a jeden z pacjentów lekarza zaczął po operacji skakać ze spadochronem.
Najważniejsze w skrócie
- Na grilla wybieraj warzywa, ryby i drób. Nie przypalaj jedzenia i nie przejadaj się.
- Do apteczki spakuj stałe leki (w bagażu podręcznym), elektrolity i podstawowe leki bez recepty.
- Wyrób EKUZ i sprawdź, czy ubezpieczenie obejmuje transport medyczny do Polski.
- Wzdęcia i bóle brzucha da się zdiagnozować i leczyć. Nie stosuj diet eliminacyjnych przed badaniami.
- „Na czczo” znaczy bez jedzenia i picia. O przyjęcie leków przed badaniem zapytaj lekarza.